Zaćma to przewlekła, postępująca choroba oczu charakteryzująca się zmętnieniem soczewki, co prowadzi do stopniowego pogorszenia ostrości widzenia. Jest najczęstszą przyczyną odwracalnej ślepoty na świecie. W większości przypadków zaćma rozwija się z wiekiem (zaćma starcza), ale może być również wrodzona, pourazowa lub wtórna do innych chorób (np. cukrzycy).
Patofizjologia
Soczewka oka jest naturalnie przezroczysta dzięki uporządkowanej strukturze białek krystalinowych i braku unaczynienia. W zaćmie dochodzi do:
1. |
Denaturacji i agregacji białek soczewki - powoduje zmętnienie i utratę przejrzystości. |
2. |
Zaburzeń metabolizmu soczewki - zwłaszcza w cukrzycy, gdzie nadmiar glukozy przekształcany jest w sorbitol, co prowadzi do obrzęku i uszkodzenia włókien soczewki. |
3. |
Nagromadzenia pigmentów i zmian chemicznych - powoduje brunatnienie i zmniejszenie przejrzystości soczewki. |
Zmiany te prowadzą do ograniczenia przechodzenia światła przez soczewkę, co skutkuje pogorszeniem widzenia.
Klasyfikacja
1. Zaćma pierwotna (starcza)
Najczęstsza postać, związana z wiekiem i stopniowym mętnieniem soczewki. Wyróżnia się:
Zaćmę jądrową - prowadzi do brunatnienia i zwiększenia refrakcji soczewki (czasowe poprawienie widzenia z bliska - tzw. „drugiej młodości”).
Zaćmę korową - zmętnienia w obwodowej części soczewki, prowadzące do olśnienia i problemów z kontrastem.
Zaćmę podtorebkową tylną - szczególnie u młodszych pacjentów, pogarsza widzenie w jasnym świetle i powoduje szybkie osłabienie ostrości wzroku.
2. Zaćma wrótna
Cukrzycowa - spowodowana nadmiernym odkładaniem sorbitolu i uszkodzeniem włókien soczewki.
Pourazowa - po urazach mechanicznych, chemicznych lub promieniowaniu.
Polekowa - najczęściej po długotrwałym stosowaniu sterydów.
Popromienna - wywołana promieniowaniem jonizującym lub UV.
3. Zaćma wrodzona
Może być uwarunkowana genetycznie lub związana z infekcjami wewnątrzmacicznymi (np. różyczka, toksoplazmoza).
Często wymaga wczesnej operacji, aby zapobiec niedowidzeniu.
Objawy kliniczne
Zaćma rozwija się stopniowo i objawy narastają z czasem:
Stopniowe pogorszenie ostrości wzroku (zamglone widzenie, trudności z czytaniem).
Problemy z kontrastem i widzeniem w jasnym świetle (olśnienie, halo wokół źródeł światła).
Częsta zmiana okularów - refrakcja zmienia się na skutek twardnienia soczewki (przejściowe polepszenie widzenia z bliska).
Podwójne widzenie w jednym oku (diplopia jednooczna).
W zaawansowanej postaci - utrata percepcji barw i widzenia przestrzennego.
Diagnostyka
1. |
Badanie ostrości wzroku - ocena wpływu zmętnienia soczewki na widzenie. |
2. |
Badanie w lampie szczelinowej - uwidacznia zmiany w soczewce i pozwala określić stopień zaawansowania. |
3. |
Pachymetria i biometria - mierzenie grubości rogówki i długości gałki ocznej w celu dobrania odpowiedniej soczewki wewnątrzgałkowej przed operacją. |
4. |
OCT plamki - wykluczenie innych chorób siatkówki mogących pogarszać widzenie po operacji. |
Leczenie
1. Farmakoterapia (leczenie zachowawcze)
Nie istnieje skuteczna farmakoterapia zapobiegająca zaćmie.
Krople antyoksydacyjne (np. zawierające pirenoksynę) mogą jedynie spowolnić postęp choroby.
2. Leczenie chirurgiczne
Jedyną skuteczną metodą leczenia zaćmy jest operacja, polegająca na usunięciu zmętniałej soczewki i wszczepieniu sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej (intraocular lens, IOL).
Fakoemulsyfikacja ultradźwiękowa - złoty standard w chirurgii zaćmy, polega na rozbiciu soczewki ultradźwiękami i jej usunięciu przez małe nacięcie.
Ekstrakapsularna ekstrakcja soczewki (ECCE) - stosowana w zaawansowanej zaćmie, polega na mechanicznym usunięciu soczewki z pozostawieniem torebki tylnej.
Laserowa operacja zaćmy (FLACS - femtosecond laser-assisted cataract surgery) - wykorzystuje laser do precyzyjnego cięcia i rozbicia soczewki.
Po operacji pacjent odzyskuje ostrość wzroku, ale może wymagać okularów do bliży lub dali w zależności od rodzaju wszczepionej soczewki.
Powikłania i zaćma wtórna
Zaćma wtórna (mętna torebka tylna) - częste powikłanie po operacji, leczone laserową kapsulotomią YAG.
Astygmatyzm pooperacyjny - możliwy do skorygowania specjalnymi soczewkami torycznymi.
Infekcje (zapalenie wnętrza gałki ocznej, endophthalmitis) - rzadkie, ale poważne powikłanie wymagające antybiotykoterapii.
Obrzęk plamki (CME - cystoid macular edema) - leczony kroplami sterydowymi lub anty-VEGF.
Rokowanie i profilaktyka
Operacja zaćmy jest jedną z najbezpieczniejszych i najczęściej wykonywanych procedur na świecie, z ponad 95% skutecznością w poprawie widzenia.
Regularne badania okulistyczne pozwalają wykryć zaćmę na wczesnym etapie i zaplanować operację w odpowiednim momencie.
Ochrona przed UV, zdrowa dieta bogata w antyoksydanty (witamina C, luteina) i kontrola chorób ogólnoustrojowych (np. cukrzycy) mogą spowolnić rozwój zaćmy.
Zaćma to choroba, której nie da się uniknąć w procesie starzenia, ale dzięki nowoczesnym metodom chirurgicznym jej leczenie jest szybkie, skuteczne i bezpieczne. Regularne kontrole wzroku i odpowiednia kwalifikacja do operacji pozwalają pacjentom odzyskać pełną ostrość widzenia i poprawić jakość życia.